Từ Quốc lộ 22B rẽ vào hơn 1,5 km, tháp cổ Chót Mạt hiện ra trên một gò đất cao, giữa những cánh đồng lúa, vườn cây và xóm nhỏ thuộc ấp Xóm Tháp, xã Thạnh Bình, tỉnh Tây Ninh.
Ngôi tháp có niên đại khoảng 1.200 năm, hiện vẫn được bảo tồn khá nguyên vẹn. Công trình nằm trên nền đất đắp bằng phẳng hình chữ nhật theo hướng Đông - Tây, trong khuôn viên rộng khoảng 70x65 m.
Được các nhà khảo cổ học nghiên cứu từ đầu thế kỷ XX, tháp Chót Mạt được xác định có niên đại khoảng thế kỷ VIII, thuộc thời kỳ hậu Óc Eo. Dù tồn tại hơn 1.000 năm, công trình vẫn lưu giữ những dấu tích kiến trúc và giá trị văn hóa cổ xưa trên vùng đất Tây Ninh.
Ngày 23/7/1993, Bộ Văn hóa - Thông tin (nay là Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch) xếp hạng tháp Bình Thạnh là di tích lịch sử - văn hóa cấp quốc gia. Năm 1998, công trình tiếp tục được trùng tu theo nguyên bản kiến trúc và cơ bản giữ được hình dáng ban đầu đến nay.
Tháp Chót Mạt được xây dựng trên gò đất cao, có mặt bằng khoảng 5x5 m, cao hơn 10 m. Công trình có bốn mặt quay về các hướng Đông, Tây, Nam, Bắc, trong đó cửa chính ở hướng Đông.
Các họa tiết chạm nổi trên tháp cổ Bình Thạnh.
Điểm nổi bật của tháp là những phù điêu chạm nổi hình hoa lá, chim muông và thần linh, thể hiện dấu ấn nghệ thuật, tín ngưỡng của cư dân cổ.
Tháp được xây bằng gạch nung và đá, với các vật liệu xếp khít nhau. Bên trong, các lớp gạch thu nhỏ dần về phía trên, tạo thành kết cấu vững chắc. Phần chóp tháp hiện không còn nguyên vẹn.
Đỉnh tháp cổ Bình Thạnh nhìn từ bên trong.
Ban đầu, khu tháp Chót Mạt gồm hai ngôi đền. Đền chính còn tương đối nguyên vẹn, trong khi công trình phía Bắc đã sụp đổ, chỉ còn nền móng và những mảng tường gạch đổ nát.
Qua thời gian, rêu phong phủ trên các mảng gạch càng làm nổi bật vẻ cổ kính của di tích.
Ngày nay, những viên gạch nung và hoa văn còn lưu lại trên thân tháp góp phần hé lộ diện mạo kiến trúc, nghệ thuật và tín ngưỡng của một giai đoạn lịch sử. Công trình không chỉ có giá trị nghiên cứu mà còn là di sản văn hóa đặc sắc của Tây Ninh, lưu giữ dấu ấn quá khứ bên dòng sông Vàm Cỏ Đông.
Theo ông Lê Đỗ Thuận - Phó Chủ tịch UBND xã Thạnh Bình, niên đại chính xác của tháp Chót Mạt vẫn cần được nghiên cứu làm rõ. Một số kết quả khảo cứu cho thấy công trình có thể được xây dựng vào khoảng thế kỷ VIII, gắn với văn hóa Óc Eo. Theo hồ sơ tu bổ, tháp Chót Mạt và tháp Bình Thạnh được phát hiện lại vào năm 1886. Hiện di tích chưa có mương thoát nước ngoại vi, một số vị trí tường rào bị nứt do lún, bờ bao có nguy cơ sạt lở. Mới đây, UBND xã Thạnh Bình đã khởi công tu bổ, phục hồi di tích. Địa phương cũng đề xuất đưa tháp Chót Mạt vào tuyến du lịch liên kết các điểm di tích, danh thắng của Tây Ninh, đồng thời xây dựng sản phẩm “Tháp Chót Mạt - dấu ấn văn hóa Óc Eo tại Tây Ninh” phục vụ giáo dục di sản cho học sinh và du khách.
