Giữa vô vàn đặc sản của vùng núi phía Bắc, quả trám nếp đen được xem là “lộc trời” mà chỉ những vùng núi cao mới có, tiêu biểu như Nghệ An, Cao Bằng, Lào Cai mới có. Không chỉ gây tò mò bởi màu sắc sẫm lạ mắt, loại quả này còn khiến nhiều người mê mẩn bởi vị bùi, béo và hương thơm rất riêng. Với người dân miền núi, trám nếp đen không chỉ là thực phẩm mà còn gắn với những mùa thu hoạch, những bữa cơm đậm đà bản sắc núi rừng.
Trám nếp đen là giống trám đen (Canarium tramdenum) quý, nổi tiếng với quả nhỏ, thịt dày, hạt nhỏ, khi ăn có vị bùi, bở, ngọt đậm đà, không chát, được coi là loại ngon nhất trong các giống trám. Trám nếp đen thường mọc trên các sườn núi cao, nơi có khí hậu mát mẻ và đất rừng tự nhiên. Cây trám thường cao từ 15-25m, tán rộng và phải mất nhiều năm mới bắt đầu cho quả. Vì vậy, trám nếp đen được xem là loại cây lâm sản quý của người dân vùng cao.
Quả trám có hình bầu dục, kích thước nhỏ hơn trám trắng và khi chín chuyển sang màu tím đen sẫm. Lớp vỏ ngoài bóng mịn, bên trong là phần thịt mềm bao quanh hạt. Điểm đặc biệt của trám nếp đen là khi còn tươi, quả khá cứng và có vị chát nhẹ. Tuy nhiên, chỉ cần chế biến đúng cách, phần thịt sẽ trở nên mềm dẻo, dậy lên vị bùi béo đặc trưng.
Ở nhiều địa phương như các huyện miền núi Nghệ An hay vùng cao Cao Bằng, mùa trám thường bắt đầu từ khoảng tháng 8-10 hằng năm. Khi vào mùa, người dân vào rừng hái trám hoặc thu hoạch từ những cây trồng quanh nhà. Quả trám sau đó được mang ra chợ bán, trở thành một trong những đặc sản được nhiều du khách tìm mua.
Không phải nơi nào cũng trồng được loại cây này. Điều kiện thổ nhưỡng, khí hậu và độ cao của vùng núi là yếu tố quan trọng giúp trám nếp đen phát triển. Chính vì vậy, loại quả này vẫn giữ được nét đặc sản vùng miền rất riêng.
Nếu lần đầu nhìn thấy trám nếp đen, nhiều người có thể nghĩ đây chỉ là một loại quả rừng bình thường. Tuy nhiên, điều làm nên sức hút của loại quả này chính là cách chế biến độc đáo của người dân miền núi.
Trám nếp đen không ăn sống mà thường được om nước nóng trước khi sử dụng. Quả trám sau khi rửa sạch sẽ được cho vào nước nóng khoảng 70-80 độ C rồi ủ kín trong một khoảng thời gian. Nhờ quá trình này, phần thịt trám mềm ra, vị chát giảm đi và thay vào đó là hương vị bùi béo rất đặc trưng.
Khi đã om mềm, trám nếp đen có thể dùng để chế biến nhiều món ăn hấp dẫn.
Một trong những món quen thuộc được chế biến từ quả trám nếp đen và dễ thưởng thức nhất là xôi trám. Người ta tách bỏ hạt, lấy phần thịt trám trộn cùng nếp nóng, thêm chút muối hoặc đường tùy khẩu vị. Màu tím đen của trám hòa vào hạt nếp tạo nên món xôi vừa đẹp mắt vừa thơm bùi.
Ngoài ra, trám nếp đen còn được dùng để kho cá, kho thịt. Khi nấu cùng các món mặn, phần thịt trám mềm, béo và thấm gia vị, tạo nên vị đậm đà rất riêng. Với nhiều gia đình miền núi, món cá kho trám hay thịt kho trám là hương vị quen thuộc trong bữa cơm mùa thu.
Xôi trám là đặc sản vùng cao, du khách nên thưởng thức một lần khi ghé Cao Bằng, Lạng Sơn, Lào Cai...
Một cách thưởng thức khác cũng khá phổ biến là trám om chấm muối vừng. Sau khi om mềm, quả trám được tách nhẹ để lộ phần thịt bên trong, chấm cùng muối vừng rang thơm. Vị bùi béo của trám hòa cùng vị mặn của muối và hương thơm của vừng tạo nên một món ăn dân dã nhưng rất khó quên.
Không giống nhiều loại trái cây phổ biến ở đồng bằng, trám nếp đen mang trong mình hương vị rất riêng của núi rừng. Khi ăn, người ta có thể cảm nhận rõ lớp thịt mềm, bùi và béo nhẹ, giống như sự kết hợp giữa vị của quả bơ và hạt dẻ.
Những năm gần đây, khi du lịch vùng núi phát triển, trám nếp đen ngày càng được nhiều người biết đến. Du khách khi ghé thăm các tỉnh như Nghệ An, Cao Bằng, Lạng Sơn hay Lào Cai thường tìm mua loại quả này để thưởng thức hoặc mang về làm quà.
Giá trám nếp đen hiện dao động phổ biến từ 80.000-150.000 đồng/kg cho quả tươi. Đối với loại trám đã ỏm (chín) và tách hạt, giá bán cao hơn, khoảng 200.000-250.000 đồng/kg. Giá có thể thay đổi tùy thời điểm, đầu mùa hoặc cuối mùa.
Ngoài giá trị ẩm thực, trám nếp đen còn được xem là loại quả giàu dinh dưỡng. Phần thịt trám chứa nhiều chất béo tự nhiên, vitamin và khoáng chất. Theo kinh nghiệm dân gian, ăn trám còn giúp bổ sung năng lượng và hỗ trợ tiêu hóa.
Từ một loại quả rừng quen thuộc, trám nếp đen ngày nay đã trở thành đặc sản vùng cao được nhiều người tìm kiếm. Hương vị bùi béo, cách chế biến độc đáo và câu chuyện gắn với núi rừng đã khiến loại quả này trở thành một phần đặc sắc của văn hóa ẩm thực.
