Trong 36 phố cổ Hà Nội , phần lớn các con phố đều mang tên gọi gắn liền với mặt hàng giao thương đặc trưng như Hàng Bạc bán bạc, Hàng Đường bán đường hay Hàng Mắm bán mắm. Thế nhưng, phố Hàng Ngang lại là một trường hợp đặc biệt, bởi tên gọi của nó không hề bắt nguồn từ loại hàng hóa nào.
Nằm ở vị trí trung tâm khu phố cổ, phố Hàng Ngang là một trong những nơi du khách thường ghé qua nhất.
Phố Hàng Ngang có cái tên đặc biệt, không để chỉ hàng hóa. (Ảnh: VTV)
Ngược dòng lịch sử về thời Lê, khu vực phố Hàng Ngang ngày nay thuộc phường Diên Hưng, tổng Tiền Túc (sau đổi là tổng Thuận Mỹ), huyện Thọ Xương cũ. Tên gọi Hàng Ngang không xuất phát trực tiếp từ một loại hàng hóa cụ thể như Hàng Bạc hay Hàng Đường, mà bắt nguồn từ đặc điểm kiến trúc an ninh thời bấy giờ.
Khi thương nhân đến buôn bán đông, để ngăn chặn trộm cướp và kiểm soát an ninh cho khu phố, người ta đã dựng những cánh cổng gỗ lớn bắt ngang qua hai đầu đường. Mỗi chiều tối, cổng được đóng lại, tạo thành chốt chặn ngang. Tên gọi Hàng Ngang dần trở nên quen thuộc và đi vào đời sống dân gian như một điểm nhận diện địa lý độc đáo.
Mặt hàng kinh doanh giúp con phố trở nên sầm uất chính là tơ lụa và gấm vóc. Vào thế kỷ 18, đoạn phố này từng được gọi là phố Hàng Lam, chuyên bán các loại tơ lụa nhuộm màu xanh lam, một sắc màu thanh nhã rất được ưa chuộng thời bấy giờ.
Thương nhân tụ hội về đây mở cửa hiệu kinh doanh sản phẩm dệt may cao cấp nhập từ các làng nghề dệt nổi tiếng quanh xứ Kinh Bắc, Hà Đông hoặc tiểu ngạch từ phương Bắc. Những cuộn lụa óng ánh, những tấm gấm thêu hoa tỉ mỉ không chỉ thể hiện tay nghề tinh xảo của người thợ thủ công mà còn biến Hàng Ngang thành biểu tượng của sự sang trọng và nhã nhặn trong văn hóa mặc của người Tràng An.
Phố Hàng Ngang xưa dựng cổng kiên cố để bảo vệ tài sản cho thương gia. (Ảnh: 36hn)
Đến thế kỷ 19 và đầu thế kỷ 20, diện mạo kinh doanh trên phố Hàng Ngang có bước chuyển mình mạnh mẽ với sự xuất hiện của đông đảo thương gia người Hoa. Khi ấy, con phố còn có tên gọi là phố Việt Đông, bởi phần lớn kiều dân định cư và mở tiệm tại đây đều có nguồn gốc từ vùng Quảng Đông, Trung Quốc.
Đến thời Pháp thuộc, người Pháp đổi tên con phố này là Rue des Cantonnais (Phố người Quảng Đông). Nhờ sự nhạy bén trong kinh doanh và khả năng kết nối mạng lưới thương mại rộng lớn, các thương gia người Hoa đã biến Hàng Ngang thành trung tâm bán buôn, bán lẻ sầm uất bậc nhất Hà Nội.
Trong giai đoạn này, mặt hàng buôn bán trên phố Hàng Ngang trở nên phong phú và hiện đại hơn rất nhiều. Sát cạnh các cửa hiệu bán tơ lụa truyền thống là những tiệm chè Tàu, thuốc bắc, đồ gốm sứ cao cấp, trang sức vàng bạc và các tiệm may đo âu phục do cả người Hoa lẫn người Ấn Độ làm chủ.
Hàng Ngang trở thành điểm đến lý tưởng cho những ai tìm kiếm các mặt hàng cao cấp nhập khẩu hoặc sản phẩm chế tác cầu kỳ. Các cửa hiệu lớn thời bấy giờ nổi tiếng khắp vùng với cung cách phục vụ lịch sự và nguồn hàng đa dạng. Kiến trúc của con phố cũng định hình rõ nét với những ngôi nhà kết hợp vừa làm cửa hàng phía trước, vừa làm nơi sinh hoạt và kho chứa hàng phía sau.
Phố Hàng Ngang vào đầu thế kỷ 20. (Ảnh: 36hn)
Không chỉ là con phố mua bán nhộn nhịp, Hàng Ngang còn ghi dấu những mốc lịch sử quan trọng của dân tộc. Đầu thế kỷ 20, sức mạnh kinh tế của thương nhân Hàng Ngang đã góp phần ủng hộ các phong trào yêu nước, tiêu biểu là phong trào Đông Kinh Nghĩa Thục.
Đặc biệt, ngôi nhà số 48 Hàng Ngang đã trở thành nơi Chủ tịch Hồ Chí Minh khởi thảo bản Tuyên ngôn Độc lập lịch sử, khai sinh ra nước Việt Nam Dân chủ Cộng hòa vào năm 1945. Di tích này luôn thu hút đông đảo du khách ghé đến.
Trải qua nhiều thập kỷ biến động, mặt hàng kinh doanh trên phố Hàng Ngang đã có nhiều thay đổi để phù hợp với xu thế thị trường. Ngày nay, những gánh lụa, tiệm gấm hay hiệu thuốc bắc xưa kia đã nhường chỗ cho các cửa hàng thời trang hiện đại, quần áo may sẵn và các sản phẩm tiêu dùng đa dạng.
Phố Hàng Ngang hôm nay vừa mang hơi thở hiện đại, vừa tự hào giữ gìn ký ức về một con phố sầm uất bậc nhất, nơi từng chứng kiến sự hưng thịnh của tơ lụa, gấm vóc và những dòng chảy thương mại góp phần làm nên linh hồn Hà Nội.
